Ceza muhakemesi sürecinde maddi gerçeğe ulaşmak ve infazı güvence altına almak amacıyla başvurulan koruma tedbirlerinden biri tutuklamadır. Ancak tutuklamanın kişi özgürlüğü üzerindeki ağır etkileri, kanun koyucuyu alternatif adli kontrol tedbirlerine yöneltmiştir. Bu tedbirlerin başında, günümüzde sıklıkla uygulanan “yurt dışına çıkış yasağı” gelmektedir. Yurt dışına çıkış yasağı, şüphelinin kaçmasını engellemek amacıyla uygulanan bir tedbir olsa da kişinin seyahat özgürlüğü başta olmak üzere özel ve aile hayatına saygı hakkına ve çalışma hakkına doğrudan müdahale niteliği taşımaktadır. Bu makalemizde, yurt dışına çıkış yasağı kararının hangi şartlarda verilebileceğini, Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatları ışığında temel haklara etkilerini ve haksız uygulanan yasaklarda tazminat imkânlarını detaylıca inceliyoruz.
1. Yurt Dışına Çıkış Yasağının Hukuki Niteliği ve Anayasal Boyutu
Yurt dışına çıkış yasağı, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 109. maddesinde bir adli kontrol tedbiri olarak düzenlenmiştir. Bu tedbirin temel amacı; şüphelinin/sanığın ülkenin belirli sınırları dışına çıkmasını engelleyerek yargılamanın aksamasını önlemek ve nihayetinde infaza elverişli bir hüküm elde etmektir.
Ancak bu yasağın temel hak ve özgürlüklere olan müdahalesi göz ardı edilmemelidir.
- Seyahat ve Yerleşme Özgürlüğü: Anayasa’nın 23. maddesi uyarınca herkes yerleşme ve seyahat hürriyetine sahiptir. 2010 yılındaki Anayasa değişikliği ile vatandaşların yurt dışına çıkma hürriyetinin ancak “suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararına bağlı olarak” sınırlanabileceği hüküm altına alınmıştır.
- Özel ve Aile Hayatına Saygı ile Çalışma Hakkı: Yurt dışına çıkış yasağı, sadece seyahat etmeyi değil; kişinin yurt dışındaki aile ilişkilerini, eğitimini, ticari faaliyetlerini ve sosyal çevresini de sekteye uğratmaktadır. Anayasa Mahkemesi (AYM) kararlarında da yasağın uzamasının Anayasa’nın 20. maddesinde düzenlenen “özel hayata ve aile hayatına saygı hakkını” ihlal ettiği tespit edilmiştir.
2. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) Kapsamında Yurt Dışına Çıkış Yasağı
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne (AİHS) Ek 4 No’lu Protokol’ün 2. maddesi “Herkes, kendi ülkesi de dahil, herhangi bir ülkeyi terk etmekte serbesttir.” hükmüyle serbest dolaşım hakkını güvence altına almıştır. Türkiye bu protokolü imzalamış ve iç hukukta kanunla uygun bulmuş olsa da, onay belgelerini Avrupa Konseyi’ne tevdi etmediği için bu protokole dayalı olarak doğrudan AİHM’e bireysel başvuru yapılması şu aşamada mümkün değildir.
Bu nedenle, Türkiye’ye karşı yapılan başvurularda AİHM konuyu AİHS’nin 8. maddesinde düzenlenen “Özel Hayata ve Aile Hayatına Saygı Hakkı” çerçevesinde incelemektedir. Örneğin meşhur Parmak ve Bakır / Türkiye kararında AİHM; kişinin Almanya’daki yerleşik yaşamını ve mesleki faaliyetlerini engelleyen yurt dışı çıkış yasağının, mahkemelerce sırf yargılamanın aşaması gerekçe gösterilerek ve orantılılık değerlendirmesi yapılmadan otomatik olarak uzatılmasını hak ihlali saymıştır.
3. Yurt Dışına Çıkış Yasağı Kararı Verilebilmesinin Şartları
Tutuklamaya alternatif bir tedbir olduğu için, yurt dışına çıkış yasağı verilebilmesi ancak tutuklama şartlarının (CMK m.100) mevcut olmasına bağlıdır.
- Kuvvetli Suç Şüphesinin Varlığı: Sadece basit bir şüphe yeterli değildir; suçun işlendiğine dair kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin bulunması zorunludur. Masumiyet karinesi zedelenmemelidir.
- Kaçma veya Saklanma Şüphesi: Şüpheli veya sanığın kaçacağı, saklanacağı şüphesini uyandıran somut olgular bulunmalıdır. Önemli bir detay: Kişinin hâlihazırda yurt dışında yaşıyor olması, işinin gücünün yurt dışında olması tek başına bir “kaçma şüphesi” olarak değerlendirilemez. AİHM kriterlerine göre kaçma riski salt cezanın ağırlığıyla ölçülemez; kişinin mizacı, aile bağları, malvarlığı ve sosyal durumu bütüncül olarak incelenmelidir.
- Delil Karartma Şüphesi: Şüphelinin delilleri yok etme, gizleme ya da tanık/mağdur üzerinde baskı kurma hususunda kuvvetli şüphesi olmalıdır. Deliller büyük ölçüde toplanmışsa, bu gerekçeyle yurt dışına çıkış yasağı verilemez.
4. Kararı Vermeye Yetkili Merci Kimdir?
- Soruşturma Aşamasında: Karar, soruşturmayı yürüten Cumhuriyet savcısının talebi üzerine Sulh Ceza Hâkimliği tarafından verilir. Hâkimlik, talep olmaksızın re’sen adli kontrol kararı veremez. Savcılık, şüpheli hakkındaki adli kontrolü ve yurt dışı çıkış yasağını re’sen (kendiliğinden) kaldırarak şüpheliyi serbest bırakabilir; ancak doğrudan kendi başına bu yasağı koyamaz.
- Kovuşturma (Dava) Aşamasında: Dava açıldıktan sonra karar verme yetkisi, yargılamayı yürüten görevli mahkemeye aittir.
5. Yasağın Cezadan Mahsubu ve Tazminat Hakkı
- Cezadan Mahsup Edilir Mi?: CMK 109/5 maddesi gereğince, ev hapsi (konuttan çıkamama) ve madde bağımlılığı tedavisi gibi adli kontrol tedbirlerinde geçen süreler mahkûmiyet halinde cezadan düşülürken; yurt dışına çıkış yasağı altında geçirilen süreler verilecek olan cezadan mahsup edilmemektedir.
- Haksız Yasağa Karşı Tazminat: Soruşturma veya kovuşturma sonucunda takipsizlik veya beraat kararı verilmesi yahut yasağın haksız yere uygulandığının anlaşılması durumunda, CMK’nın 141-143. maddeleri kapsamında devletten maddi ve manevi tazminat talep edilebilir. Güncel uygulamada bu tazminat talepleri için Tazminat Komisyonu’na başvuru zorunluluğu bulunmaktadır. Komisyon süreci tüketilmeden AYM’ye yapılacak başvurular “iç hukuk yollarının tüketilmemesi” gerekçesiyle reddedilmektedir.
Genç Avukatlık Bürosu Olarak Değerlendirmemiz:
Uygulamada sıklıkla karşılaştığımız en büyük sorun; mahkemelerin tutuklama ile ulaşılmak istenen amaç-araç ilişkisini ve orantılılık ilkesini göz ardı ederek, adeta “nasıl olsa tutuklamadan daha hafif bir tedbir” mantığıyla basmakalıp gerekçelerle (otomatik olarak) yurt dışına çıkış yasağı kararları vermesi ve bu kararları yıllarca kaldırmamasıdır. Oysa ticari faaliyetleri, işi, ailesi veya eğitimi yurt dışında olan müvekkillerimiz için bu durum telafisi imkânsız maddi ve manevi zararlar doğurmaktadır. Yurt dışına çıkış yasağı kararlarının belirli periyotlarla, kişinin sosyal ve mesleki yaşamı gözetilerek hukuken itiraza tabi tutulması son derece kritiktir. Yürütülen soruşturma ve kovuşturmalarda haksız olarak uygulanan yurt dışı çıkış yasaklarına karşı etkin bir itiraz süreci yürütmek ve doğan zararların tazmini için gerekli ulusal/uluslararası başvuruları yapmak üzere büromuzun uzman ceza avukatlarından hukuki destek alabilirsiniz.
